6 . تحريف به زيادت ( فزونى ) ؛ به ابن مسعود و برخى ديگر از صحابه نسبت مىدهند كه ايشان جهت روشن ساختن و رفع ابهام از لفظ آيه ، چيزى را به متن قرآن مىافزودند . البته ايشان آن اضافات را جزو قرآن نمىدانستند . چنين كارى اگر موجب اشتباه نشود و شرط مذكور رعايت گردد مانعى ندارد . نظير آن ، زيادت‌هايى است كه براى تفسير آيه در پاره‌اى از روايات منقول از ائمه اطهار عليهم السّلام مشاهده مىگردد . به نظر نمىرسد كسى مدعى باشد فزونى در متن قرآن موجود انجام گرفته باشد جز عجارده ( پيروان عبد الكريم بن عجرد از رهبران خوارج ) كه سوره يوسف را جزو قرآن نمىدانند ، زيرا مىپندارند اين سوره داستان عشق است و سزاوار نيست جزو وحى انگاشته شود ، « 1 » ايشان گفتارهاى بىاساس ديگرى نيز دارند . « 2 » از جمله اشتباه‌هاى ابن مسعود آن بود كه مىپنداشت معوذتان ( سوره‌هاى فلق و ناس ) جزو سوره‌هاى قرآن نيستند ؛ بدين جهت مىگفت : « آنچه از قرآن نيست به آن نيفزاييد » و خود اين دو سوره را از مصحف پاك مىكرد . « 3 » 7 . تحريف به كاستى كه خود بر دو قسم است : يا كاستى در قرائت صورت گرفته باشد ؛ چنان كه از ابن مسعود روايت شده است كه چنين قرائت مىكرد : « وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشى وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّى وَ . . . الذَّكَرَ وَ الْأُنْثى » با اسقاط « ما خلق » « 4 » و اعمش هم « حم سق » را با اسقاط « ع » مىخواند . گفته شده كه قرائت ابن عباس همچنين بود . « 5 » يا در متن فعلى قرآن حذفى صورت گرفته باشد ؛ بدين معنا كه چيزى از قرآن اعم از يك حرف يا يك كلمه يا جمله‌اى كامل و يا آيه يا سوره‌اى افتاده باشد . پيرامون هريك از اين موارد رواياتى در كتب روايى معتبر مثل صحاح سته و غير آن وارد شده است كه سابقا بدان اشارت رفت « 6 » و تفصيل آن خواهد آمد .

--> ( 1 ) . شهرستانى ، الملل و النحل ، ج 1 ، ص 128 ، اما اين نسبت نزد ابو الحسن اشعرى ثابت نشده است . او مىگويد : « از آنان حكايت شده هرچند براى ما ثابت نشده كه : سوره يوسف از قرآن نيست » . ر . ك مقالات الاسلاميين ، ج 1 ، ص 178 . ( 2 ) . همان . ( 3 ) . ليل 92 : 3 - 1 . ر . ك : فتح البارى ، شرح بخارى ، ج 8 ، ص 571 . ( 4 ) . صحيح بخارى ، ج 6 ، ص 211 و ج 5 ، ص 35 . ( 5 ) . مجمع البيان ، ج 9 ، ص 21 . ( 6 ) . در جلد اول التمهيد .